Overgewicht en gewrichtsgezondheid: wat is het verband?

Gewrichten zijn belangrijker dan we vaak beseffen. Bij vrijwel iedere beweging die we maken, spelen ze een rol. Of u nu wandelt, de trap op loopt, boodschappen draagt of simpelweg uit een stoel opstaat: uw gewrichten zorgen ervoor dat het lichaam soepel kan bewegen. Toch krijgen ze niet altijd de aandacht die ze verdienen.

Een factor die een belangrijke rol kan spelen bij de gezondheid van gewrichten is het lichaamsgewicht. Wanneer het lichaam langdurig meer gewicht moet dragen, kunnen bepaalde gewrichten extra worden belast. Vooral de knieën, heupen, enkels en onderrug krijgen hiermee te maken.

Maar betekent dit dat ieder gewrichtsprobleem door overgewicht wordt veroorzaakt? Zeker niet. Gewrichtsklachten kunnen verschillende oorzaken hebben, waaronder leeftijd, erfelijke aanleg, blessures, overbelasting, ontstekingen en bepaalde aandoeningen. Wel is er een verband tussen een hoger lichaamsgewicht en een grotere belasting van met name de dragende gewrichten.

In dit artikel bekijken we hoe lichaamsgewicht en gewrichtsgezondheid met elkaar samenhangen, welke klachten kunnen ontstaan en wat u zelf kunt doen om uw gewrichten zo goed mogelijk te ondersteunen.

Waarom hebben gewrichten last van extra lichaamsgewicht?

Om te begrijpen waarom lichaamsgewicht invloed kan hebben op gewrichten, is het goed om eerst te kijken naar hun functie.

Een gewricht vormt de verbinding tussen twee of meer botten. Kraakbeen zorgt er onder andere voor dat de botuiteinden soepel langs elkaar kunnen bewegen. Rondom het gewricht bevinden zich bovendien banden, pezen, spieren en andere structuren die helpen bij stabiliteit en beweging.

Bij iedere stap wordt een deel van het lichaamsgewicht door de benen opgevangen. De knieën en heupen zijn daarbij belangrijke schakels. Tijdens activiteiten zoals wandelen, traplopen of opstaan uit een stoel kunnen de krachten die op deze gewrichten werken aanzienlijk groter zijn dan alleen het gewicht dat de weegschaal aangeeft.

Wanneer iemand langdurig extra lichaamsgewicht meedraagt, worden de dragende gewrichten daardoor regelmatig extra belast. Dat betekent niet automatisch dat er schade ontstaat, maar het kan wel bijdragen aan het ontstaan of verergeren van bepaalde gewrichtsklachten.

Vooral de knieën krijgen veel te verduren

De knieën behoren tot de gewrichten die het vaakst worden genoemd in verband met lichaamsgewicht. Ze dragen een groot deel van het lichaam en zijn betrokken bij bijna iedere beweging van de benen.

Bij wandelen moeten de knieën telkens opnieuw krachten opvangen. Bij traplopen, hardlopen of springen wordt de belasting nog groter. Wanneer er sprake is van extra lichaamsgewicht, kan deze belasting verder toenemen.

Dat kan zich bijvoorbeeld uiten in pijn tijdens het lopen, stijfheid na langdurig zitten of moeite met traplopen. Sommige mensen merken vooral dat hun knieën gevoelig worden na een actieve dag, terwijl anderen juist klachten ervaren na langere perioden van inactiviteit.

Het is belangrijk om dergelijke klachten niet automatisch aan het gewicht toe te schrijven. Kniepijn kan immers ook ontstaan door een sportblessure, slijtage, een verkeerde belasting of andere medische oorzaken.

Niet alleen de knieën zijn betrokken

Hoewel de knieën veel aandacht krijgen, zijn ze zeker niet de enige gewrichten die met extra belasting te maken kunnen krijgen.

Ook de heupen spelen een belangrijke rol bij het dragen en verplaatsen van het lichaam. Heupklachten kunnen bijvoorbeeld merkbaar zijn tijdens wandelen, opstaan of het maken van bepaalde bewegingen.

Daarnaast kunnen de enkels en voeten extra worden belast. Een verandering in de manier waarop iemand loopt, bijvoorbeeld door pijn of beperkte bewegingsvrijheid, kan vervolgens weer invloed hebben op andere delen van het bewegingsapparaat.

Ook de onderrug verdient aandacht. De rug is geen gewricht in dezelfde zin als de knie of heup, maar vormt wel een belangrijk onderdeel van het bewegingsapparaat. Een hoger lichaamsgewicht kan samen met andere factoren bijdragen aan rugklachten.

Het lichaam werkt namelijk als één geheel. Wanneer één onderdeel anders wordt belast, kan dat gevolgen hebben voor de manier waarop andere onderdelen functioneren.

Overgewicht en artrose

Een van de aandoeningen die vaak wordt besproken in relatie tot lichaamsgewicht is artrose. Bij artrose verandert het gewricht geleidelijk. Het gaat om meer dan simpelweg “kraakbeen dat versleten is”. Verschillende structuren in en rondom het gewricht kunnen betrokken zijn.

Artrose komt vaker voor naarmate mensen ouder worden. Tegelijkertijd zijn er meerdere factoren die het risico kunnen beïnvloeden. Een hoger lichaamsgewicht is daar één van, vooral bij gewrichten die het lichaamsgewicht dragen.

Bij mensen met overgewicht kunnen gewrichten niet alleen mechanisch zwaarder worden belast. Ook biologische processen in het lichaam kunnen een rol spelen. Vetweefsel is namelijk niet uitsluitend een opslagplaats voor energie. Het kan ook stoffen produceren die betrokken zijn bij ontstekingsprocessen.

Daarom is de relatie tussen lichaamsgewicht en gewrichtsgezondheid complexer dan alleen het idee dat “meer kilo’s meer druk betekenen”.

Heeft afvallen altijd direct effect op gewrichtsklachten?

Niet iedereen die gewicht verliest, zal automatisch volledig van gewrichtspijn af zijn. Toch kan gewichtsverlies bij mensen met overgewicht een positief verschil maken voor de belasting van bepaalde gewrichten.

Een belangrijk voordeel is dat er minder lichaamsgewicht hoeft te worden gedragen tijdens dagelijkse bewegingen. Hierdoor kan de mechanische belasting op bijvoorbeeld de knieën afnemen.

Daarnaast kan afvallen voor sommige mensen het gemakkelijker maken om te bewegen. Dat is belangrijk, want sterke spieren rondom een gewricht kunnen helpen om bewegingen beter op te vangen en het gewricht te ondersteunen.

Het doel hoeft daarbij niet altijd te zijn om zo snel mogelijk veel kilo’s kwijt te raken. Een geleidelijke en haalbare aanpak is vaak beter vol te houden dan een streng dieet dat slechts korte tijd wordt gevolgd.

Bewegen blijft belangrijk

Wanneer iemand last heeft van gewrichten, kan het verleidelijk zijn om zo weinig mogelijk te bewegen. Rust kan soms prettig zijn wanneer een gewricht pijnlijk is, maar langdurig weinig bewegen kan uiteindelijk juist nadelen hebben.

Spieren worden sterker door ze te gebruiken. Ook helpt regelmatige beweging om het lichaam soepel te houden. Daarom is het verstandig om, binnen de eigen mogelijkheden, actief te blijven.

Niet iedere sport is geschikt voor iedereen. Vooral bij gevoelige gewrichten kan het verstandig zijn om activiteiten te kiezen waarbij de gewrichten niet onnodig zwaar worden belast.

Wandelen, fietsen en zwemmen zijn voorbeelden van activiteiten die voor veel mensen toegankelijk zijn. Ook oefeningen gericht op spierkracht en mobiliteit kunnen waardevol zijn.

Wie al duidelijke gewrichtsklachten heeft, kan het beste met een arts, fysiotherapeut of andere deskundige bespreken welke vormen van beweging passend zijn.

Begin rustig als u weinig beweegt

Een veelgemaakte fout is om na een lange periode van weinig beweging meteen intensief te gaan sporten. Het lichaam heeft tijd nodig om zich aan een nieuwe belasting aan te passen.

Begin daarom liever rustig. Een korte wandeling kan een prima start zijn. Naarmate het lichaam gewend raakt aan de beweging, kan de duur of intensiteit geleidelijk worden verhoogd.

Hetzelfde geldt voor krachttraining. Goede techniek en een passende belasting zijn belangrijker dan zo zwaar mogelijk trainen.

Luister daarbij naar uw lichaam. Een beetje spiervermoeidheid na een nieuwe activiteit is niet hetzelfde als scherpe of aanhoudende gewrichtspijn.

Voeding speelt eveneens een rol

Een gezond gewicht begint niet alleen bij beweging. Voeding is minstens zo belangrijk.

Een evenwichtig voedingspatroon kan helpen om een gezond lichaamsgewicht te bereiken of te behouden. Denk bijvoorbeeld aan voldoende groenten en fruit, volkorenproducten, peulvruchten, noten, vis of andere eiwitrijke voedingsmiddelen en voldoende water.

Het is niet nodig om op zoek te gaan naar één “wondervoeding” voor gezonde gewrichten. Er bestaat geen voedingsmiddel dat beschadigde gewrichten eenvoudig kan herstellen.

Wel kan een gevarieerd voedingspatroon bijdragen aan de algemene gezondheid. Wanneer voeding wordt gecombineerd met voldoende beweging en een gezond slaapritme, ontstaat een bredere basis voor een fit en actief lichaam.

Waarom crashdiëten meestal geen goede oplossing zijn

Wie last heeft van gewrichten en tegelijkertijd wil afvallen, kan in de verleiding komen om een streng dieet te volgen. Een snelle daling van het gewicht klinkt aantrekkelijk, maar een aanpak die moeilijk vol te houden is, levert op lange termijn vaak weinig op.

Bovendien is het belangrijk om tijdens het afvallen voldoende voedingsstoffen binnen te krijgen. Spieren spelen immers een belangrijke rol bij het ondersteunen van gewrichten. Een aanpak waarbij iemand niet alleen gewicht verliest, maar ook veel spiermassa kwijtraakt, is daarom niet ideaal.

Een rustig tempo en gewoonten die passen bij het dagelijks leven zijn meestal praktischer. Denk aan kleinere veranderingen die langere tijd kunnen worden volgehouden: vaker wandelen, minder calorierijke snacks, regelmatiger eten en meer aandacht voor portiegrootte.

Sterke spieren kunnen gewrichten ondersteunen

Gewrichtsgezondheid draait niet alleen om het gewricht zelf. Ook de spieren eromheen zijn belangrijk.

Sterke bovenbeenspieren kunnen bijvoorbeeld helpen bij het uitvoeren van dagelijkse bewegingen waarbij de knieën worden belast. Sterke bil- en rompspieren kunnen eveneens bijdragen aan een stabiele en efficiënte manier van bewegen.

Krachttraining hoeft overigens niet ingewikkeld te zijn. Oefeningen met het eigen lichaamsgewicht, elastische banden of lichte gewichten kunnen al een onderdeel vormen van een trainingsprogramma.

Voor mensen die weinig ervaring hebben met krachttraining kan begeleiding prettig zijn. Een fysiotherapeut of deskundige trainer kan helpen om oefeningen af te stemmen op de persoonlijke situatie.

Wat als afvallen moeilijk lukt?

Gewicht verliezen is niet voor iedereen eenvoudig. Lichaamsgewicht wordt beïnvloed door veel meer dan alleen wilskracht. Voeding, beweging, slaap, stress, medicijngebruik, lichamelijke omstandigheden en dagelijkse gewoonten kunnen allemaal een rol spelen.

Daarom is het belangrijk om niet alleen naar de weegschaal te kijken.

Misschien lukt het iemand bijvoorbeeld om vaker te wandelen, gezonder te eten of sterker te worden zonder dat het gewicht direct sterk verandert. Ook dat zijn waardevolle veranderingen.

Wanneer zelfstandig afvallen niet lukt of wanneer iemand veel overgewicht heeft in combinatie met gezondheidsproblemen, kan professionele begeleiding helpen. Een huisarts, diëtist of andere zorgprofessional kan samen met de persoon bekijken welke aanpak passend is.

Wanneer is het verstandig om medische hulp te zoeken?

Niet iedere gewrichtspijn hoeft direct door een arts te worden onderzocht. Toch zijn er situaties waarin professionele beoordeling verstandig is.

Neem bijvoorbeeld contact op met een arts wanneer gewrichtspijn langdurig aanhoudt, steeds erger wordt of het dagelijks functioneren duidelijk beperkt. Ook zwelling, roodheid, warmte rond een gewricht, ernstige bewegingsbeperking of plotselinge hevige pijn zijn redenen om medisch advies te vragen.

Bij een blessure na een val, botsing of andere vorm van trauma kan eveneens een beoordeling nodig zijn.

Een arts kan onderzoeken waar de klachten vandaan komen en beoordelen of aanvullend onderzoek of behandeling nodig is.

Kleine veranderingen kunnen al waardevol zijn

De relatie tussen gewicht en gewrichtsgezondheid hoeft geen reden te zijn om meteen grote veranderingen door te voeren. Juist kleine aanpassingen kunnen een goede eerste stap zijn.

Misschien kunt u dagelijks een extra wandeling maken. Misschien kunt u vaker de fiets nemen voor korte afstanden. Of u kunt beginnen met twee korte momenten per week waarop u eenvoudige spierversterkende oefeningen doet.

Ook op het gebied van voeding zijn kleine veranderingen mogelijk. Een frisdrank vervangen door water, vaker groente toevoegen aan een maaltijd of minder vaak sterk bewerkte snacks eten zijn eenvoudige voorbeelden.

Het belangrijkste is dat de gekozen veranderingen passen bij uw leven. Een gewoonte die u maanden en jaren kunt volhouden, is uiteindelijk waardevoller dan een streng plan dat u na enkele weken opgeeft.

Het gaat niet alleen om het getal op de weegschaal

Bij gezondheid wordt het lichaamsgewicht soms te veel als een losstaand cijfer bekeken. Een weegschaal kan informatie geven, maar vertelt niet het hele verhaal.

Spiermassa, lichaamssamenstelling, conditie, dagelijkse activiteit en algemene gezondheid zijn eveneens relevant.

Voor de gewrichten is vooral belangrijk hoe het lichaam wordt belast en hoe goed spieren en andere structuren het lichaam ondersteunen. Daarom kan een gezonde leefstijl breder worden bekeken dan alleen afvallen.

Het uiteindelijke doel is niet een bepaald getal op de weegschaal, maar een lichaam dat zo goed mogelijk kan functioneren en bewegen.

Tot slot

Er bestaat een duidelijke relatie tussen lichaamsgewicht en de gezondheid van gewrichten, vooral bij gewrichten die het lichaamsgewicht dragen, zoals de knieën en heupen. Een hoger lichaamsgewicht kan de mechanische belasting verhogen en is een van de factoren die samenhangen met gewrichtsproblemen zoals artrose.

Dat betekent echter niet dat gewrichtsklachten uitsluitend door overgewicht ontstaan. Leeftijd, blessures, erfelijke factoren, lichamelijke activiteit en andere gezondheidsfactoren kunnen eveneens een rol spelen.

Wie zijn gewrichten wil ondersteunen, hoeft daarom niet te streven naar snelle of extreme veranderingen. Regelmatig bewegen, spieren versterken, evenwichtig eten en werken aan een gezond lichaamsgewicht kunnen samen bijdragen aan een betere basis voor langdurige mobiliteit.

Heeft u al langere tijd pijn of merkt u dat bewegen steeds moeilijker wordt? Dan is het verstandig om niet alleen zelf te blijven zoeken naar een oplossing, maar advies te vragen aan een zorgprofessional. Zo kan worden gekeken naar de oorzaak van de klachten en naar een aanpak die past bij uw persoonlijke situatie.